به مناسبت سالروز بزرگداشت حضرت صالح بن موسی کاظم (ع)
حضرت صالح بن موسي الكاظم(ع)

امامزاده حضرت صالح بن موسي الكاظم(ع) در میان امامزادگان و بقاع متبركه تهران، جزء چند امامزاده‌ای است که همواره بیشترین زائر را به درگاه خود می‌خواند. امامزاده صالح فرزند امام موسی کاظم علیه السلام و برادر امام رضا علیه السلام است.

پس از تصويب نهايي طرح ملي تكريم و بزرگداشت مقام امامزادگان در شوراي عالي انقلاب فرهنگي از سال آينده 5 ذي‌القعده به اين نام در تقويم رسمي كشور درج شد، اين روز با سالروز بزرگداشت حضرت صالح بن موسي الكاظم (ع) معروف به امامزاده صالح تجريش مصادف شده است.


نگاهي به زندگينامه امامزاده صالح(ع)

حضرت صالح ابن موسی الکاظم (ع) بنا بر قول مشهور و با استناد به کتب " ریاض الانساب" "کنز الانساب"، " ناسخ التواریخ"، " حیاة الامام موسی بن جعفر(ع)" و بسیاری دیگر از کتب تاریخی فرزند بلافصل امام هفتم شیعیان حضرت امام موسی الکاظم (ع) و برادر امام علی ابن موسی الرضاء (ع) به شمار می‌رود.

امامزاده صالح (ع) از جمله سادات عالی رتبه و از امامزادگان صحیح النسبی است که بعد از شنیدن خبر ولیعهدی امام رضا (ع) و در اواخر قرن دوم از عراق به سمت ایران کوچ می‌کند و از سمت « کَره رود رو به ولایت شمیران نهاد و چون به موضع تجریش رسید در باغ گلشن زیر درخت چنار بزرگی نزدیک چشمه ساری ایشان را به شهادت رساندند و پیکر پاکش در قریه تجریش و کنار همان چنار کهنسال به خاک سپرده شد.

درباره امامزاده صالح مي گويند که وي تحت تعقيب حسن بهبهانی نامي از پل کَرَخ يا کرج امروزي بود. تعقيب کننده بالأخره وي را در باغ جنت گلشن زير چنار بزرگ نزديک چشمه ساري گرفتار کرده وي را شهيد مي کند. اهالي محل به احترام انتساب وي به ائمه براي وي مرقد و بارگاهي مي سازند که در طول زمان منشأ خير و برکت براي اهالي اين منطقه گرديد. امامزاده صالح میان زیازتگاههای تهران، جزء چند امامزاده ای است که همواره بیشترین زائر را به درگاه خود می خواند. علمای رجال قدیم نام او را در کتب «هود» ذکر نموده اند.


بارگاه و صحن امام زاده صالح(ع)

آستان امامزاده صالح (علیه السلام) در شهرستان تهران، شهر تهران میدان تجریش واقع شده است.

بناي اوليه و اصلي بقعه و بارگاه سده پنجم هجري ساخته شده است،‌ كه در جريان حملات مغول به ري، حدود سال 617 هجري ويران و مجدداً در سال 700 هجري غازان خان آن را احياء و بازسازي مي كند. بعد از زمان ايلخانيان و در دوره صفويه و قاجاريه نيز بخش هايي به اصل بقعه افزوده شد. براساس كتيبه اي كه برسردرايوان ورودي ورواق شمالي حرم مطهربه خط نستعليق گچ بري شده است، نقاشي هاي ظريف و مقرنس كاري هاي استادانه داخل حرم درسال 1210 و در زمان هلاكوميرزا فرزند فتحعلي شاه قاجارصورت گرفته است. گنبد كاشي و نقاشي هاي زيباي داخل حرم نيزمربوط به دوران قاجاريه است. توسعه و تعميرات بسياري از قسمت هاي اين مجموعه پس از پيروزي انقلاب اسلامي انجام گرفته است.

درب شمالی و درب شرقی امامزاده به بازار تجریش باز می شود و درب غربی رو به پایانه یا ترمینال اتوبوس های داخل شهری. دو درب شمالی همیشه به روی زائران باز است؛ یکی مخصوص آمد و رفت زائران مرد و دیگری ویژه زائران زن. فضای داخلی امامزاده شامل 4 رواق است؛ دو رواق مخصوص مردان و دو رواق دیگر زنانه است که با کشیدن حفاظ از هم جدا شده اند. داخل امامزاده آینه کاریست که حدود 12 سال پیش انجام شده است. در هایی که رواق ها را به حرم وصل می کند، منبت کاری شده است و به طور کلی هر چه در صحن و بیرون آن می بینیم، کاملاً جدید است. 

گنبد کاشیکاری شده این بنا چندین بار مرمت و بازسازی شد و سرانجام در سال 1368 به طور کلی تخریب و با کاشی جدید بازسازی شد. ضریح اولیه آن از چوب ساخته شده بود ولی بعدها از نقره و کتیبه های اطراف آن با آب طلا منقوش و مزین شده است.حرم این بنا دارای ابعاد 6/5×6 متر است.

امامزاده صالح کتیبه ای به تاریخ 700 هـ.ق داشت که در تعمیرات مدخل ساختمان از میان رفت.

بنای بقعه اصلی شامل ساختمان چهارگوش بزرگ و مستحکمی با دیوارهای قطور است که فضای درونی آن تقریباً ۶/۵ مترمربع مساحت دارد. وضع طاق نماها و معماری ساختمان و پوشش آن از معماری بناهای قرن هفتم و هشتم هجری است.

ایوان ورودی و رواق در سمت شمال حرم واقع است و بالای حرم در رواق، لوح مستطیل خشتی کاشی کاری شده است که تاریخ ۱۲۱۰ هجری قمری، را برخود دارد و نام فتح‌علی شاه بر آن حک شده است‌. هلاکو میرزا فرزند فتح‌علی‌شاه قاجار در سال ۱۲۱۰ ه.ق، بانی تعمیرات و تزئینات آن شد.

گنبد کاشی کاری شده بقعه در سال ۱۳۳۸، در آخرین سال عمر مرحوم حسن فداکار با هزینه شخصی تعمیر و کاشی کاری مجدد شد. محوطه امامزاده صالح پیش از تغییر فضای خیابانی تجریش محوطه‌ای کاملاً محصور شده همچون، دیگر زیارتگاه‌های ایران بود که چنار قطوری در میان حیاط آن جلوه خاصی داشت‌. راه ورودی زیارتگاه از بازار امکان پذیر بود. پس از تغییر شکل میدان تجریش و ایجاد فضاهای جدید، زیارتگاه از حصار دیوارها درآمد و درخت چنار آن نیز قطع شد. ديالافوا در سفرنامه اش در ايران به سال 1881م درباره اين درخت چنار امامزاده صالح مي نويسد: «در مسجد (بقعه امامزاده صالح) تجريش چنار عجيب و غريبي است که کمتر نظير آن در دنيا پيدا مي شود. قطر فوق العاده آن را نمي توان دقيقاً با رقم معين کرد. تقريباً محيط آن به پانزده متـر مي رسد. هريک از شاخه هاي آن مانند تنه درخت کهنسالي در بالاي بناي مسجد و ساير اطراف سر به آسمان کشيده است. اين درخت عده کثيري را در سايه خود پناه مي دهد. مؤمنين در زير آن نماز مي خوانند. مکتبدار اطفال را در آنجا جمع کرده درس مي دهد. قهوه چي سماور و استکان و لوازم خود را در درون آن قرار داده است. سقا هم کوزه هاي پر آب خود را در گوشه اي از تنه گذارده است».

سالها پس از اين ديدار ديولافوا از تهران، منطقه تجريش و سر پل آن به محل تفرجگاه تهرانيان فراري از گرما تبديل شد. اين محل که سالها محل سکناي اشراف قاجاري و ييلاق سفارتخانه هاي خارجي در تهران بود از دورة رضا شاه رو به گسترش رفت. جاده قديم آن (شريعتي) آباد شد و سنگفرش گرديد و راههاي دسترسي آسان شد.
مرحوم مصطفوی می نویسد: «این بنای چهارگوش بزرگ و محکم تصور می رود مربوط به قرن هفتم هجری یا هشتم باشد. و در کنار آن درخت چنار کهنسال در آبادی بزرگ تجریش واقع می باشد. طبق کتیبه موجود در بنا مدفن صالح برادر امام هشتم می باشد. در سال 1323 خورشیدی مرحوم حسن فداکار بانی تغییرات و نصب کاشی مجدد در گنبد آن شد.

بارگاه منور حضرت صالح ابن موسي الكاظم (علیه السلام) يكي از پر جاذبه ترين اماكن مذهبي و يكي از باشكوه ترين امامزاده هاي ايران است كه مشتاقان اهل بيت عصمت و طهارت از اقصي نقاط ايران و خارج از ايران به زيارتشان مي شتابند. بنای امامزاده از سال ۱۳۵۱ در لیست آثار ملی ایران‎ ‎قرار گرفته و به شماره ۹۰۹ در تاریخ 1351/1/28 ثبت گردیده است. تعداد ‏زوار این امامزاده در حدود ۳۰ هزار نفر در روز برآورد شده است.


اهميت و ثواب زيارت قبور ائمه و امامزادگان

پیامبر اعظم (ص) به امیرمؤمنان حضرت علی (ع) فرمودند: ای ابا الحسن قبر تو و فرزندانت در پیشگاه خداوند متعال چون قطعه‌ای از خاک بهشت و خانه‌ای از خانه‌های آن است. به لطف خدا دل‌های بندگان برگزیده و مخلص‌اش به سوی شما مشتاق است و در راه زیارت شما سختی را به جان می‌خرند. و قبور شما را آباد می‌سازند. تا مؤمنان زیارتش کنند. این بندگان پاک و مخلص خدا در روز قیامت به حوض کوثر وارد و شامل شفاعت خاص من می‌شوند.



زیارت نامه

السَّلامُ عَلَیکَ اَیُّهَا السَّیِّدُ الزَّکِیُّ، اَلطّاهِرُ الوَلِیُّ، وَالدّاعِی الحَفِیُّ؛ اَشهَدُ اَنَّکَ قُلتَ حَقّاً، حَقّاً، وَنَطَقتَ حَقّاً وَصِدقاً، وَدَعوتَ اِلی مَولایَ وَمَولاکَ، عَلانِیَةً وَسِرًّا، فازَ مُتَّبِعُکَ، وَنَجا مُصَدِّقُکَ، وَخابَ وَخَسِرَ مُکَذِّبُکَ، وَالمُتَخَلِّفُ عَنکَ، اَشهَد لی بِهذهِ الشَّهادَةِ، لِاَکونَ مَنَ الفائِزینَ بِمَعرِفَتِکَ وَطاعَتِکَ، وَتَصدیقِکَ وَاتِّباعَکَ، وَالسَّلامُ عَلَیکَ یا سَیِّدی وَابنَ سَیِّدی. اَنتَ بابُ اللهِ المُؤتی مَنهُ، وَالمَأخوذُ عَنهُ، اَتَیتُکَ زائِراً، وَحاجاتی لَکَ مُستَودِعةً، وَها اَنَا ذا اَستَودِعُکَ دینی وَاَمانَتی، وَخَواتیمَ عَمَلی، وَجَوامِعَ اَمَلی اِلی مُنتَهی اَجَلی، وَالسَّلامُ عَلَیکَ وَ رَحمَةُ اللهِ وَبَرَکاتُه.

***

سلام بر تو ای آقای پاک و پاکیزه و سرور من و ای دعوت کننده (به حق) به مهربانی، گواهی دهم که تو حق گفتی و به حق و راستی سخن کردی و (مردم را) آشکارا و نهان بسوی مولای من و مولای خودت دعوت فرمودی رستگار شد پیرو تو و نجات یافت تصدیق کننده ات و نومید و زیانکار شد تکذیب کننده ات و آن کس که با تو مخالفت کرد گواه باش برای من این گواهی را تا من بوسیله معرفت و اطاعت تو و تصدیق و پیروی کردنت از زمره رستگاران باشم و سلام بر تو ای آقای من و ای فرزند آقای من توئی درگاه خدا که از آن درآیند و (معالم دین را) از آن بگیرند آمده ام به درگاهت برای زیارت و حاجتهای خود را به تو سپرده ام و من اکنون به تو می سپارم دینم و امانتم و سرانجام کارهایم و همه آرزوهایم را تا پایان عمرم و بر تو باد سلام و رحمت خدا و برکاتش.

 

 

************
منابع:
1-سایت آستان امام زاده صالح
2- پایگاه بقاع متبرکه